Kramp tijdens het sporten

U zult het vast wel voor kunnen stellen: sporters die kramp krijgen tijdens een wedstrijd. Illustratief zijn de voetballers in een Europese wedstrijd die de verlenging in is gegaan en waarbij de benen passief worden gerekt door hun medespelers. Maar waar komt dat nou vandaan, die kramp? En, misschien nog wel belangrijker, hoe voorkom je dat je kramp krijgt? Het volgende artikel is voor een groot deel gebaseerd op een artikel van Schwellnus (1), aangevuld met andere artikelen waar nodig.

Kramp is  een plotselinge onvrijwillige spiercontractie die erg pijnlijk is. Omdat we het hebben over kramp geassocieerd met sporten moet het tijdens of direct na de inspanning optreden. Kramp kennen we in de medische praktijk ook bij vele neurologische en stofwisselingsziektes. Veel van de hypotheses over de oorzaak van kramp bij inspanning werden in het verleden dan ook afgeleid uit de verstoringen in het lichaam bij die ziektes. De laatste tijd lijken die hypotheses echter ingehaald te worden door onderzoeken die specifiek gaan over de kramp bij inspanning. Naast informatie uit ziektes was er ook veel anekdotisch materiaal bij bijvoorbeeld mijnwerkers. Kramp zou veroorzaakt worden door hitte en zweten. Krampen werden dan ook hitte-krampen genoemd, die veroorzaakt zouden zijn door dehydratie of overmatig zoutverlies. Lange tijd is aangenomen dat kramp tijdens het sporten ook een gevolg daarvan is. Een belangrijke reden om daaraan te gaan  twijfelen is het feit dat zwemmers in koud water, ook last van kramp krijgen. Een wat recentere hypothese heeft een hele andere benadering en gaat uit van veranderingen in de aansturing van de spieren als gevolg van vermoeidheid in de spieren.

Reden om van de historische hypothese af te stappen, was dat goed opgezet onderzoek bij sporters met kramp geen dehydratie of zoutverstoringen zag ten opzichte van een groep sporters zonder krampen. Sterker nog de mensen met kramp hadden minder water verloren (niet significant echter) in vergelijking met de controlegroep. Mijn enige kritiek op deze studies dat de intake van vocht niet helemaal duidelijk is. Dronk de groep met kramp bijvoorbeeld meer?(2) Enfin, behalve misschien een paar losse eindjes, lijken deze onderzoeken toch duidelijk te maken dat de aloude dehydratie en zoutverlies theorie voorlopig de koelkast in kan. Tijd dus voor de volgende theorie: spiervermoeidheid en spieraansturing.

Kramp bij inspanning is vaak een lokale aangelegenheid en betreft de spieren die het meest gebruikt worden.  Een voetballer krijgt geen kramp in zijn biceps, maar in zijn kuiten of hamstrings. Spieren die hij vaak gebruikt, en dan ook nog eens aan het eind van de wedstrijd. Logisch dus, dat je aan vermoeidheid gaat denken. Maar hoe zou die vermoeidheid dan die kramp moeten veroorzaken?  De bekendste theorie is die van de veranderde neuro-musculaire aansturing. Centraal daarin staan de alfa-motorneuronen, stimulerende structuren als bijv. spierspoeltjes en remmende structuren als de Golgi-peeslichaampjes. Deze lichaamsstructuren staan in onderling verbinding.De motorneuronen, die in het ruggenmerg zitten, vuren de spieren aan. Golgi-peeslichaampjes remmen die motorneuronen. De peeslichaampjes worden geactiveerd als de pees opgerekt wordt. In tegenstelling tot de peeslichaampjes stimuleren de spierspoeltjes de motorneuronen. Het idee is nu dat bij vermoeidheid de Golgi-lichaampjes minder actief zijn en de spierspoeltjes actiever. Dat resulteert in een hogere activiteit van de motorneuronen en uiteindelijk onvrijwillige spiercontractie en kramp. Een mooi voorbeeld van deze neurologische spieraansturing is het rekken als mensen kramp hebben. In dat geval wordt de pees opgerekt, en dus de golgi-peeslichaampjes ook. Daardoor worden de peeslichaampjes actiever die vervolgens het alfa neuron meer gaan remmen wat de kramp doet stoppen. Het bewijs voor deze theorie is groeiende, maar komt nog vooral uit dierstudies; er zijn maar een beperkt aantal humane studies en vaak hebben die een kleine hoeveelheid proefpersonen.

neuromusculaire aansturing

figuur 1: Een simpele tekening van de aansturing van de spier waarop alleen de interactie, tussen de spierspoeltjes (muscle spindle), golgi peeslichaampjes (golgi tendon organ) en het alpha motorneuron is afgebeeld.

 

Alles draait dus om spiervermoeidheid in deze theorie. Is er een verband gevonden tussen spiervermoeidheid en kramp bij inspanning? Spiervermoeidheid wordt erger als er langer, intensiever en in hete, vochtige omstandigheden wordt gesport. Daarnaast hebben de glycogeenvoorraden in de spieren natuurlijk invloed op de vermoeidheid. Deze voorgaande factoren zijn in studies in meer of mindere mate gelinkt aan kramp bij inspanning. Echter er ontbreken nog veel goede studies op dit gebied. De enige factor die goed onderzocht is, is intensiteit, waar er in een studie bij een iron-man triathlon in Zuid-Afrika inderdaad een verband is gevonden tussen een hogere relatieve intensiteit en kramp. In die studie bleek dat wanneer de trainingshistorie en eerdere prestaties gelijk waren bij atleten, de atleten die in die iron-man kramp kregen, tijdens die wedstrijd een hoger tempo aanhielden. (3)

Naast de theorie van spierspoeltjes en peeslichaampjes, zijn er andere wegen te bedenken waarop spiervermoeidheid voor kramp kan zorgen. Zo is spierschade al als een oorzaak geopperd, evenals allerlei andere receptoren langs welke weg er een verandering in de spieraansturing kan ontstaan. Daarnaast moet een erfelijke gevoeligheid voor kramp bij sporten niet uitgesloten worden.

Tot zover de oorzaak van de kramp, wat is de behandeling ervan? Passief stretchen is de enige manier om acuut een kramp te stoppen. Verder kan rekken  theoretisch ook gebruikt worden ter preventie van kramp. Er is namelijk  gevonden dat contractie bij spieren die verkort zijn een grotere kans op kramp geeft dan bij spieren die op lengte zijn (4). Ter preventie van kramp is er altijd gehamerd op een goede vocht- en zout-intake. Hoewel voor een goede prestatie het nog steeds belangrijk is om die intake optimaal te houden, lijkt dat dus weinig op kramp te doen. Als we uitgaan van de spiervermoeidheid theorie zijn een goede energie-intake, goede wedstrijdpacing en een zo optimaal mogelijke lichaamskoeling in warme omstandigheden de belangrijkste maatregelen om kramp te voorkomen. Of deze dingen ook echt werken moet toekomstig onderzoek uitwijzen.

Als je de geschiedenis bekijkt is er heel lang uitgegaan van het idee dat kramp veroorzaakt werd door een vocht- en zouttekort tijdens het sporten. Dat was echter niet gestoeld op enig wetenschappelijk bewijs. Nu die aanname zo goed als zeker ontkracht is, komen er eindelijk onderzoeken die serieus het probleem proberen te ontrafelen. Van alle theorieën lijkt die van de spiervermoeidheid het meest aannemelijke. Er blijft echter nog een gat in het wetenschappelijk bewijs daarvoor, wat de komende jaren uitgezocht moet worden. Tot die tijd zou ik uitgaan van het idee dat als je spiervermoeidheid voorkomt, je ook het meeste kans hebt om kramp te voorkomen.

1)Schwellnus M P. Cause of Exercise Associated Muscle Cramps (EAMC) — altered neuromuscular control, dehydration or electrolyte depletion? Br J Sports Med 2009;43:401–408.

2) Schwellnus M P,  Nicol J, Laubscher R,  Noakes T D .Serum electrolyte concentrations and hydration status are not associated with exercise associated muscle cramping(EAMC) in distance runners.Br J Sports Med 2004;38:488–492

3) M P Schwellnus, N Drew,  M Collins. Increased running speed and previous cramps rather than dehydration or serum sodium changes predict exercise-associated muscle cramping: a prospective cohort study in 210 Ironman triathletes. Br J Sports Med 2011;45:650–656

4)Bertolasi L, De Grandis D, Bongiovanni LG, et al.  The influence of muscular lengthening on cramps. Ann Neurol 1993;33:176–80.


Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *